สมอไทย สมุนไพรในตำรับยาไทย “พิกัดตรีผลา หรือ ตรีผลา ที่ประกอบด้วยผลไม้สามอย่าง คือ ลูกสมอไทย ลูกสมอพิเภก และมะขามป้อม มีสรรพคุณช่วยปรับสมดุลร่างกาย และเพิ่มภูมิคุ้มกัน

อ่านเพิ่มเติม: ตรีผลา

สรรพคุณของสมอไทย

ลูกหรือผล มีฤทธิ์เป็นยาระบายอ่อนๆ แก้ลมป่วง แก้พิษร้อนใน คุมธาตุ แก้ลมจุกเสียด รู้ผายธาตุ รู้ระบายรู้ถ่ายอุจจาระ ถ่ายพิษไข้ คุมธาตุในตัวเสร็จ แก้ไข้เพื่อเสมหะ

ผลอ่อน มีฤทธิ์เป็นยาระบาย ถ่ายอุจจาระ ถ่ายเสมหะ ลดไข้ ขับลมในลำไส้ แก้โลหิตในท้อง แก้น้ำดี 

ผลแก่ รสชาติฝาดสมาน แก้ท้องเดิน แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้โลหิตในอุทร แก้น้ำดี ถ่ายอุจจาระ รู้ถ่ายรู้ปิดเอง (ระบายแล้วหยุดเอง) แก้ลมป่วง แก้พิษร้อนภายใน แก้ลมจุกเสียด ถ่ายพิษไข้ คุมธาตุ แก้ไอเจ็บคอ ขับน้ำเหลืองเสีย แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ดีพลุ่ง แก้อาเจียน บำรุงร่างกาย แก้นอนสะดุ้งผวา บดเป็นผงโรยแผลเรื้อรัง 

เนื้อผล รสฝาดเปรี้ยว  แก้บิด แก้ท้องผูก แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้โรคเกี่ยวกับน้ำดี แก้โรคท้องมาน แก้ตับม้ามโต แก้อาเจียน แก้สะอึก แก้หืดไอ แก้ท้องร่วงเรื้อรัง อมกลั้วคอ แก้เจ็บคอ 

เมล็ด มีรสขม ช่วยเจริญอาหาร

สมอไทย ในพิกัดตำรับยาไทย

พิกัดตรีผลา คือการจำกัดจำนวนผลไม้ 3 อย่าง มี ลูกสมอพิเภก ลูกสมอไทย ลูกมะขามป้อม สรรพคุณแก้ปิตตะ วาตะ เสมหะ ในกองธาตุ กองฤดู กองอายุ และกองสมุฎฐาน

พิกัดตรีสมอ คือการจำกัดจำนวนสมอ 3 อย่างมี ลูกสมอพิเภก ลูกสมอไทย ลูกสมอเทศ สรรพคุณแก้เสมหะ บำรุงธาตุ แก้ไข้ ผายธาตุ รู้ถ่ายรู้ปิดเอง

พิกัดตรีฉันทลามก คือการจำกัดจำนวนตัวยาแก้ธาตุลามก ให้ตกไป 3 อย่างมี โกฐน้ำเต้า สมอไทย รงทอง สรรพคุณ บำรุงธาตุ ขับลม แก้ไข้เพื่อเสมหะ ถ่ายโลหิตและน้ำเหลือง

ตำรับยาถ่ายดีเกลือฝรั่ง สรรพคุณ แก้อาการท้องผูก กรณีที่ใช้ยาอื่นแล้วไม่ได้ผล

ตำรับยาธาตุบรรจบ ใช้บรรเทาอาการท้องอืดเฟ้อ และอาการอุจจาระธาตุพิการ ท้องเสียที่ไม่ติดเชื้อ

สมอไทย
สมอไทยในพิกัดตรีผลา

สมอไทย ทางเภสัชวิทยา

สมอไทย ที่ดีต้องมีปริมาณสารสำคัญที่ได้มาตรฐาน เช่น เมื่อสกัดด้วยน้ำ ต้องมีปริมาณแทนนินไม่น้อยกว่า 14 เปอร์เซ็นต์ และ Foaming index ไม่น้อยกว่า 170

องค์ประกอบทางเคมีอื่นๆ เช่น gallic acid, chebulic acid, chebulinic acid, chebulagic acid, corilagin, terchebin, glucogallin, ellagic acid, sennoside A, chebulin, catechol, tannic acid

จากข้อมูลการศึกษาทางเภสัชวิทยา พบว่า สมอไทย มีฤทธิ์ดังต่อไปนี้

ฤทธิ์ต่อการเคลื่อนไหวของลำไส้    สมอไทยมีผลทำให้ลำไส้มีการเคลื่อนไหวตัว เพื่อขับอุจจาระออกมาได้เพิ่มขึ้น อาจเกิดจากการที่สารสกัดสามารถทำลายแรงยึดเกาะระหว่างอุจจาระกับผนังลำไส้ สาเหตุให้เกิดอาการท้องผูกได้ หรืออาจเกิดจากการกระตุ้นระบบประสาทที่ควบคุมการเคลื่อนไหวของลำไส้ได้

ฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย สมอไทยมีฤทธิ์ในการต้านเชื้อ Helicobacter pyroli เชื้อแบคทีเรียก่อโรคกระเพาะอาหาร เเละยังสามารถยับยั้งเอนไซม์ urease ของเชื้อ  H. pylori ได้อีกด้วย

ฤทธิ์ควบคุมการเคลื่อนไหวของทางเดินอาหาร ตำรับยาตรีสมอ สามารถนำไปใช้เป็นยาระบาย และแก้ท้องร่วงได้

ฤทธิ์ป้องกันฟันผุ การศึกษาทางคลินิกของสารสกัดน้ำของผลสมอไทยพบว่า มีประสิทธิภาพในการป้องกันฟันผุได้

การศึกษาทางพิษวิทยา การทดสอบพิษเฉียบพลันของสารสกัดผลด้วยเอทานอล 50 เปอร์เซ็นต์ โดยให้หนูกินในขนาด ตรวจไม่พบอาการเป็นพิษ และสารสกัดสมอไทยไม่มีความเป็นพิษเฉียบพลัน

สมอไทย 3 รส ได้กินแล้วจะติดใจ

สมอไทย ขึ้นชื่อว่าเป็นสมุนไพรที่มี 3 รสชาติ และมีสรรพคุณที่ครอบคลุมในการรักษา กล่าวคือ สามารถทำให้ถ่ายท้อง เเละยังสามารถป้องกันการถ่ายได้อีกด้วย (รู้ปิดรู้เปิด) ดังนั้นการกินสมอไทย นอกจากช่วยให้ขับถ่ายได้ดี แก้อาการท้องผูกแล้ว เเถมยังสามารถป้องกันอาการถ่ายท้อง ท้องเสียด้วย

ถ้าใครได้กินสมอไทย รสชาติแรกเมื่อเข้าปาก เเละเคี้ยวจะมีความขม ฝาด แสดงว่ามีสารแทนนินสูง ช่วยแก้อาการระบาย ช่วยสมานแผลได้ด้วย

รสชาติที่สอง เมื่อเคี้ยว จะได้ลิ้มรสเปรี้ยว ติดลิ้น เเสดงว่า สมอไทยมีวิตามินซี เเละช่วยในการท้องผูกได้

สำหรับรสชาติที่สาม หากได้กลืนเข้าไปในลำคอ จะได้รับรสหวานของสมอไทย ช่วยแก้อาการไอ เจ็บคออีกต่าง

สำหรับคนที่อยากกินสมอไทย เป็นยาระบาย แนะนำให้ใช้ผลอ่อน 5-6 ผล หรือ 30 กรัม ต้มกับน้ำ 1 ถ้วยแก้ว ใส่เกลือเล็กน้อย รับประทานครั้งเดียว จะถ่ายหลังให้ยาประมาณ 2 ชั่วโมง

อย่างไรก็ดีควรกินสมอไทย เเต่พอดี ไม่ควรกินเยอะจนเกินไป ถ้าให้ดีกินเมื่อมีอาการผิดปกติของร่างกาย เช่น ท้องผูก ท้องเสีย หรือมีอาการเจ็บคอ

อ้างอิง : ฐานข้อมูลเครื่องยาสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี

อ่านเพิ่มเติมบทความ

ตรีผลา คืออะไร มีประโยชน์และสรรพคุณอย่างไร

ฟ้าทะลายโจร สมุนไพรไทย สู้โควิด-19 (อัพเดทล่าสุด)

ฟ้าทะลายโจร สรรพคุณ แก้หวัด เจ็บคอ เสริมภูมิคุ้มกัน ต้านไวรัส

4 วิธีกินฟ้าทะลายโจร แบบถูกต้อง ได้ผลไว ไม่ต้องง้อยาแผนปัจจุบัน