วิวัฒนาการการใช้ประโยชน์จากพืชเพื่อรักษาโรค

มนุษย์มีความสัมพันธ์กับธรรมชาติมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะกับพืชที่ไม่เพียงเป็นอาหารหล่อเลี้ยงชีวิตเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็นยาที่ช่วยบำบัดรักษาอาการเจ็บป่วยต่าง ๆ ด้วย ซึ่งการใช้พืชเพื่อรักษาโรคนั้นมีบันทึกอยู่ในประวัติศาสตร์มาอย่างยาวนาน ผ่านการเปลี่ยนแปลงและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง โดยเริ่มต้นจากความเชื่อดั้งเดิมมาสู่องค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ที่พิสูจน์ได้ในปัจจุบัน

การใช้พืชในการรักษาโรคของคนไทย

ในอดีตเมื่อครั้งที่ยังไม่มียาหรือแม้แต่แพทย์ในการรักษา ชาวบ้านที่อยู่ห่างไกลแหล่งชุมชนในเมือง จึงต้องอาศัยพืชพรรณธรรมชาติตามป่าเขามารักษาและดูแลสุขภาพของตน คนโบราณเชื่อว่าพืชที่มีสรรพคุณทางยาสามารถรักษาโรคได้ทั้งทางกายและทางใจ รวมทั้งการปกป้องและปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายให้ออกจากตัวอีกด้วย

การรักษาโรคในอดีตจึงเป็นการผสมผสานหลายมิติเข้าด้วยกัน ทั้งพืชที่มีฤทธิ์ทางยา พิธีกรรม ความเชื่อ และการสวดมนต์ เพราะสุขภาพที่ดีตามความคิดของคนโบราณเชื่อว่าต้องหมายถึงทั้งความสมบูรณ์ของทั้งร่างกายและจิตวิญญาณภายใน

สำหรับชาวน่าน บทบาทสำคัญในการรักษาโรคจะตกไปอยู่ที่ ‘หมอเมือง’ หรือหมอพื้นบ้าน ที่เข้ามาทำหน้าที่สำคัญในการดูแลสุขภาพของผู้คนในชุมชน โดยใช้องค์ความรู้และภูมิปัญญาโบราณ ที่ได้จาก

• การสังเกตและเรียนรู้ การใช้ชีวิตใกล้ชิดธรรมชาติ และคอยเฝ้าสังเกตพืชพรรณต่าง ๆ เพื่อทำความเข้าใจคุณสมบัติของมัน 
• การลองผิดลองถูก เรียนรู้จากประสบการณ์ที่สั่งสมมา โดยการลองใช้พืชแต่ละชนิดรักษาอาการเจ็บป่วยต่าง ๆ และจดบันทึกผลลัพธ์ไว้
• ดูแลแบบองค์รวม หมอเมืองไม่ได้รักษาแค่โรคทางกาย แต่ยังให้ความสำคัญกับการรักษาสภาพจิตใจของผู้คนด้วย โดยใช้พืชที่มีสรรพคุณทางยาผสานกับพิธีกรรมตามความเชื่อท้องถิ่น

องค์ความรู้ของหมอเมืองน่านส่วนใหญ่ถูกบันทึกไว้ในปั๊บสา ซึ่งเป็นคลังความรู้ที่ครอบคลุมทุกเรื่อง รวมถึงการแพทย์ดั้งเดิมของล้านนา โดยสุขภาพที่ดีต้องมีความสมดุลระหว่างร่างกายและจิตใจ และต้องสอดคล้องกับธรรมชาติรอบตัว การเจ็บป่วยจึงไม่ใช่แค่เรื่องของร่างกาย แต่เป็นผลจากความไม่สมดุลของธาตุทั้งสี่ อันได้แก่ ดิน น้ำ ลม ไฟ ที่สะสมอยู่ภายในร่างกายของเราเอง ซึ่งหมอเมืองจะเป็นผู้ที่ใช้ความรู้นี้ในการช่วยฟื้นฟูสมดุลให้กลับคืนมาได้

จากความเชื่อสู่องค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์

การรักษาโรคในสมัยโบราณ ความเชื่อกับการรักษามักจะมาคู่กันเสมอ และเมื่อองค์ความรู้เหล่านั้นถูกสืบทอดกันมาจนปัจจุบัน เทคโนโลยีและความรู้เชิงวิทยาศาสตร์ได้เข้ามาพิสูจน์ฤทธิ์ทางยาของพืชเหล่านี้ให้ชัดเจนมากยิ่งขึ้น ตัวอย่างเช่น

ขมิ้นชัน

ตามตำรายาโบราณ เชื่อว่าขมิ้นชันเป็นพืชศักดิ์สิทธิ์ที่ช่วยขับไล่สิ่งชั่วร้าย คนสมัยก่อนจะนำไปทาผิวเพื่อป้องกันภูตผี หรือใช้ประคบแผลสดเพื่อป้องกันการติดเชื้อ สำหรับการแพทย์สมัยใหม่ มีการยืนยันว่า สารเคอร์คูมินอยด์ (Curcuminoids) เป็นสารต้านอนุมูลอิสระและช่วยบรรเทาการอักเสบในร่างกาย นอกจากนี้ยังช่วยเรื่องระบบย่อยอาหาร และลดความเสี่ยงของโรคอัลไซเมอร์และโรคหัวใจได้อีกด้วย

ฟ้าทะลายโจร 

ตามตำรายาโบราณ กล่าวว่าเป็นพืชที่มีรสขมมาก จึงถูกมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของการขับไล่ภูตผีและพลังงานไม่ดีออกไปจากตัว และใช้เพื่อปัดเป่าอาการเจ็บป่วยจากสิ่งชั่วร้าย และการแพทย์สมัยใหม่ยืนยันว่า ฟ้าทะลายโจรมีสารแอนโดรกราโฟไลด์ (Andrographolide) ที่ช่วยต้านการอักเสบ ต้านเชื้อไวรัส และเสริมภูมิคุ้มกันร่างกาย งานวิจัยหลายชิ้นยังชี้ว่ามันสามารถช่วยลดความรุนแรงของไข้หวัดได้

ความแตกต่างของการใช้พืชเพื่อรักษาโรค 

การใช้พืชเพื่อรักษาโรคในสมัยโบราณกับปัจจุบันมีทั้งความต่อเนื่องและความแตกต่างอย่างชัดเจน ซึ่งจะแบ่งให้เห็นภาพชัดเจนขึ้น ดังนี้

1. รูปแบบการใช้พืชเพื่อรักษาโรค 

คนโบราณมักจะใช้พืชสดหรือนำไปผ่านความร้อนแบบง่าย ๆ เช่น ต้มเป็นน้ำดื่ม เผาให้เกิดควัน บดแล้วนำมาทา เพื่อรักษา 

การแพทย์ปัจจุบันจะต้องนำพืชไปผ่านกระบวนการวิทยาศาสตร์ เช่น การสกัดสารสำคัญ และนำไปพัฒนาให้อยู่ในรูแบบที่มีมาตรฐานอย่าง ยาเม็ด แคปซูล ครีมทา

2. แหล่งอ้างอิงก่อนนำไปใช้รักษา 

คนโบราณจะเรียนรู้มาจากบันทึกโบราณ คำบอกเล่า เหมือนตำรายาโบราณของชาวน่านที่มีมากว่า 700 ปี ซึ่งใช้การสังเกตและลองผิดลองถูกเป็นหลัก

การแพทย์ปัจจุบันจะทำการรักษาโดยมีงานวิจัย วิทยานิพนธ์ และบทความทางวิทยาศาสตร์จำนวนมากรองรับ

ตามที่เล่ามาทั้งหมดจะเห็นได้ว่า วิวัฒนาการการใช้ประโยชน์จากพืชเพื่อรักษาโรคนั้นสะท้อนให้เห็นความผูกพันของมนุษย์กับธรรมชาติตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงปัจจุบัน เป็นการต่อยอดองค์ความรู้เดิมและแสดงให้เห็นถึงมรดกจากธรรมชาติที่ส่งต่อถึงวงการแพทย์ และเชื่อว่าพืชและภูมิปัญญาดั้งเดิมของไทย จะกลายเป็นสารตั้งต้นชั้นดีที่จะผลักดันให้การแพทย์ไทยเติบโตได้ในระดับสากล

ข้อมูลอ้างอิง

https://www.hfocus.org/content/2018/09/16344
https://www.sac.or.th/portal/th/article/detail/613
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3358962/
https://yaya.co.th/